Các loại bệnh trên chanh dây và cách xử lý hiệu quả

Cây chanh dây (còn gọi là chanh leo), tên khoa học Passiflora edulis Sims, thuộc họ Lạc tiên (Passifloraceae), là cây ăn trái có giá trị kinh tế cao và đang được trồng rộng rãi ở nhiều địa phương. Tổng diện tích chanh dây cả nước đang ngày càng mở rộng, ước tính đạt trên 10.000 ha. Trong đó, vùng Tây Nguyên (Lâm Đồng, Gia Lai, Đắk Nông, Kon Tum) là vùng sản xuất trọng điểm, chiếm trên 80% tổng diện tích cả nước. 

Tuy nhiên, do điều kiện thời tiết biến đổi, việc canh tác thâm canh và áp lực sâu bệnh hại ngày càng gia tăng, khiến cho việc quản lý và phòng trừ trở nên phức tạp. Trong bài viết này, Vietnam Light đã tổng hợp và giới thiệu một số biện pháp phòng trừ các loại bệnh trên chanh dây thường gặp.

Bệnh cứng trái 

Tác nhân: do virus Passion fruit woodiness (PWV) gây ra

Triệu chứng:

• Trên trái, xuất hiện đốm vòng, u bướu bất thường, chấm nhỏ trên trái. Vỏ quả dày và cứng như gỗ, bên trong rỗng ruột.
• Lá lốm đốm vàng (loang lổ), nhăn nheo, phiến lá nhỏ lại. Ngọn có thể bị chùn lại, lá non có những mảng trong suốt, đôi khi có đốm vòng.
• Dây có thể bị phình to ở một số đoạn, lóng ngắn lại.

Điều kiện phát sinh – phát triển: Bệnh này có thể lan truyền qua rầy mềm (rệp muội) Myzus persicae, Aphis gossypii và Aphis fabae dưới hình thức lan truyền không bền vững (chỉ cần chích hút trong thời gian ngắn là có thể truyền bệnh ngay). Bệnh thường phá

Biện pháp quản lý:

• Sử dụng cây giống sạch bệnh từ đơn vị bán giống uy tín, gốc ghép sạch bệnh phải được nhân trong nhà lưới chống côn trùng.
• Trong quá trình cắt tỉa từng cây cần có biện pháp xử lý dụng cụ bằng xà phòng hoặc Na₂PO₄ (Trisodium phosphate 3%) để tránh lây nhiễm từ cây bị bệnh sang cây khỏe.
• Kiểm soát rầy mềm qua các đợt đọt non
  • Treo bẫy dính màu vàng để theo dõi mật độ côn trùng chích hút, từ đó quyết định thời điểm phun thuốc kịp thời..
  • Khi phát hiện rầy mềm, đặc biệt vào giai đoạn ra đọt non, có thể sử dụng các loại thuốc trừ sâu có hoạt chất: Imidacloprid (Confidor, Kiếm Nhật), Thiamethoxam (Actara), Pymetrozine (Chess), Dinotefuran (Oshin)… Nên luân phiên các nhóm thuốc để tránh rầy kháng thuốc.
  • Bà con nên sử dụng các thuốc có hoạt chất kết hợp như Bowing 999 (Thiamethoxam + Profenofos) để tăng hiệu quả kiểm soát.

• Không trồng xen canh với cà tím, ớt, khoai tây, thuốc lá, dưa chuột. Hạn chế trồng cây trên nền đất đã được trồng những cây này ít nhất 3 tháng. 
• Vệ sinh vườn trồng, cắt tỉa chồi, lá bệnh, quả bệnh đem đi tiêu hủy
• Bón phân cân đối, tránh bón quá nhiều đạm nhất là trong mùa mưa, giữ nước trong mùa khô.

Bệnh xoăn lá

Tác nhân: do Papaya leaf curl virus gây hại

Triệu chứng:

• Lá chanh dây bị xoăn rất nặng, lá nhăn nheo và biến dạng, chiều dài lá, lóng thân bị ngắn lại.
• Gân lá nổi rõ, rìa lá có xu hướng uốn cong xuống dưới.
• Lá trên cây bị bệnh màu xanh đậm, trở nên dày hơn và giòn.

Điều kiện phát sinh – phát triển: Bệnh phát triển mạnh khi mật độ bọ phấn trắng cao, thường vào mùa khô, thời tiết nóng.

Biện pháp quản lý:

• Sử dụng cây giống sạch bệnh
• Nhổ bỏ triệt để các cây bệnh trong vườn.
• Treo bẫy màu vàng trong vườn để bắt rầy phấn trắng và dự báo.
• Sử dụng các loại thuốc có khả năng diệt cả trứng, bọ non và bọ trưởng thành. Các hoạt chất hiệu quả: Imidacloprid (Kiếm Nhật), Dinotefuran (Oshin), Pymetrozine (Chess), Spirotetramat (Movento), Cyantraniliprole (Minecto Pro)… Phun kỹ mặt dưới lá nơi bọ phấn thường trú ngụ.
• Tránh trồng xen canh với các cây trồng như thuốc lá, cà chua hay những cây thuộc họ bầu bí (dưa, bầu).
• Dọn sạch cỏ trên vườn.

Bệnh đốm dầu do vi khuẩn

Tác nhân: do vi khuẩn Pseudomonas passiflorae gây ra.

Triệu chứng:

• Lá có những vết thương từ màu oliu tới mày nâu, thường bao quanh bởi quầng sáng màu vàng nhạt, bệnh phát triển nặng dẫn đến rụng lá.
• Trên thân non, vết bệnh lõm, màu xanh đen, ướt sũng. Sau đó lan rộng, chuyển màu nâu và có viền rõ rệt với phần thân khỏe.
• Trên trái, vết bệnh ban đầu là những đốm nhỏ, màu xanh tối, hơi lõm. Sau đó lan rộng thành các mảng lớn mọng nước, màu nâu xám, làm quả bị thối và rụng sớm. Dịch rỉ ra từ vết bệnh có thể lây lan khi trời mưa.

Điều kiện phát triển – phát sinh: Bệnh phát triển mạnh trong điều kiện ẩm độ cao, mưa nhiều, đặc biệt là mùa thu và mùa mưa. Vi khuẩn xâm nhập qua các vết thương cơ giới (do cắt tỉa, gió, côn trùng).

Biện pháp quản lý:

• Sau thu hoạch, thu gom và tiêu hủy những cây bị bệnh và cỏ trên vườn đem tiêu hủy để hạn chế nguồn bệnh ban đầu.
• Không nên trồng dày để vườn thông thoáng.
• Bón phân cân đối, tăng cường phân hữu cơ, vôi bột, phân kali hoặc tro trấu để làm giảm tác hại của bệnh.
• Kiểm tra vườn thường xuyên, nhổ bỏ sớm những cây bệnh sau đó bón vôi bột vào chỗ vừa nhổ để khử trùng đất.
• Sử dụng các loại thuốc có các hoạt chất như Ningnanmycin (Kháng sinh thực vật), thuốc gốc đồng, Kasugamycin, Copper Oxychloride 50% + Metalaxyl 8% phun xịt phòng hoặc khi cây mới chớm bệnh.Nên phun luân phiên các loại thuốc và lặp lại sau 5-7 ngày nếu áp lực bệnh cao.
• Không phun thuốc gốc đồng lúc cây đang ra hoa rộ hoặc trời nắng nóng để tránh rụng hoa, cháy lá.

Bệnh đốm nâu chanh dây

Tác nhân: do nấm Alternaria passiflorae gây ra.

Triệu chứng:

• Trên lá xuất hiện những đốm màu nâu nhỏ, sau đó lan rộng thành các mảng lớn có hình dạng bất định, có các vòng đồng tâm, tâm màu xám sáng, viền nâu sẫm.
• Trên thân, vết bệnh hình bầu dục, màu nâu đen, hơi lõm. Khi vết bệnh lan rộng bao quanh thân sẽ làm chồi non bị héo, chết khô.
• Trên quả, vết bệnh đầu tiên chỉ nhỏ như mũi kim, sau lớn dần thành các đốm tròn, lõm, màu nâu sẫm, có vòng đồng tâm. Bệnh nặng làm vỏ quả nhăn nheo, khô và rụng.

Điều kiện phát triển – phát sinh: Bệnh phát triển mạnh trong điều kiện thời tiết ấm và ẩm, thường gây hại nặng vào mùa xuân và đầu mùa hè. Nấm bệnh lây lan qua gió và nước mưa.

Biện pháp quản lý:

• Vệ sinh vườn, loại bỏ lá bệnh và những cành kém hiệu quả để vườn thông thoáng.
• Phun phòng trừ bằng các loại thuốc có hoạt chất: Azoxystrobin, Difenoconazole (Amistar Top, Till Mát), Mancozeb, Metalaxyl (Ridomil Gold), Chlorothalonil (Daconil), Propineb (Antracol). Nên phun phòng vào đầu mùa mưa khi cây ra các đợt lá non. Mùa mưa, bà con nên phun kèm thêm cả các hoạt chất phòng trừ vi khuẩn như Kháng sinh thực vật.

Bệnh đốm xám

Tác nhân: do nấm Septoria passiflorae gây ra.

Triệu chứng: 

• Trên lá, vết bệnh thường không có hình dạng cố định, chỉ là những đốm nhỏ màu nâu sáng, lan rộng và làm rụng lá. Trên tâm vết bệnh có thể thấy các chấm đen nhỏ li ti (bào tử nấm).
• Trên thân, vết bệnh xuất hiện tương tự như ở trên lá, nhưng lõm sâu hơn.
• Trên quả, vết bệnh đầu tiên cũng là những đốm nhỏ, tương tự như trên lá và thân. Bệnh nặng làm rụng quả.

Điều kiện phát triển – phát sinh: Bệnh phát triển trong điều kiện thời tiết ẩm, mưa nhiều, thường xuất hiện vào mùa hè và mùa thu.

Biện pháp quản lý:

• Tương tự bệnh đốm nâu, cần giữ vườn thông thoáng, vệ sinh sạch sẽ.
• Sử dụng các loại thuốc có hoạt chất Azoxystrobin + Difenoconazole (Till Mát 400SC), Mancozeb + Metalaxyl M (Ridomil Gold), Carbendazim (Carbenvil 50SC),…

Bệnh thối hạch

Tác nhân: do nấm Sclerotinia sclerotiorum gây ra.

Triệu chứng:

• Vết bệnh xuất hiện trên thân, cành, quả, có màu nâu nhạt, mềm, mọng nước và lan rất nhanh.
• Trên vết bệnh, nấm phát triển thành một lớp tơ màu trắng xốp như bông.
• Sau một thời gian, trên lớp tơ trắng này hình thành các hạch nấm màu đen, cứng, hình dạng không đều (giống phân chuột). Đây là dạng tồn tại của nấm trong đất và tàn dư cây trồng.
• Phần cây bị bệnh sẽ héo, gãy đổ, quả bị thối và rụng.

Điều kiện phát triển – phát sinh: Bệnh phát triển cực mạnh trong điều kiện ẩm độ rất cao (mưa dầm, sương mù) và nhiệt độ mát (15-20°C).

Biện pháp quản lý: 

• Vệ sinh vườn trồng, tiêu hủy tàn dư cây bệnh.
• Trồng mật độ hợp lý, cắt tỉa bớt lá già, lá gốc để tạo độ thông thoáng
• Sử dụng các loại thuốc có hoạt chất Iprodione, Procymidone, Carbendazim khi thời tiết thuận lợi cho bệnh phát triển.

Bệnh héo rũ

Tác nhân: Chủ yếu do nấm Fusarium oxysporum và một số loài nấm khác trong chi Fusarium.

Triệu chứng:

• Vết bệnh xuất hiện cả ở cổ rễ và thân. Đầu tiên cây có biểu hiện vàng lá sau đó thân lá và trái héo rũ xuống và chết dần.
• Phần thân, các bó mạch dẫn bị nấm tấn công tạo các vết bệnh nâu đen vòng quanh tân làm cho nước và dinh dưỡng không thể truyền được từ rễ lên, gây hiện tượng héo rũ thân lá dẫn đến chết cây.

Điều kiện phát triển – phát sinh: Nấm tồn tại trong đất, xâm nhập vào rễ qua các vết thương. Bệnh phát triển mạnh ở những vườn đất chua, thoát nước kém, ẩm độ cao.

Biện pháp quản lý:

• Bón vôi để nâng pH đất, sử dụng nấm đối kháng Trichoderma spp. trộn với phân hữu cơ bón lót hoặc bón định kỳ để ức chế nấm bệnh.
• Phòng trừ tốt các loại bệnh do nấm và các loài sên nhớt.
• Sử dụng thuốc phòng bệnh M30 (Propamocarb) tưới gốc ngay từ giai đoạn cây con, hoặc mỗi năm 3 lần trước, trong và sau mùa mưa.

Bệnh thối rễ

Tác nhân: do nhiều tác nhân như Phytophthora cinnamomi, Fusarium, Phỵtophthora megasperma.

Triệu chứng:

• Trên cây trưởng thành xuất hiện triệu chứng cháy lá. Kiểm tra bộ rễ thấy rễ tơ bị thối đen, dễ tuột khỏi vỏ. Phần cổ rễ (giáp mặt đất) có thể bị thối nâu, lõm vào.
• Lá chuyển sang màu xanh nhạt rồi chuyển sang màu đồng.
• Trên trái xuất hiện các vết bệnh lớn, màu xám.
• Hoa và trái xanh của cây bệnh rất dễ bị rụng.

Điều kiện phát sinh phát triển: 

• Bệnh phát triển mạnh ở những vườn đất ẩm ướt thường xuyên, thoát nước kém. Nấm Phytophthora hoạt động mạnh vào mùa mưa, nhiệt độ ấm.
• Cả 2 loại nấm này đều tấn công trên cây trưởng thành lẫn cây con trong vườn ươm gây chết cây, đồng thời chúng cũng chính là nguyên nhân mở đường cho nấm Fusarium làm cây chết do thối non.
• Bệnh phát triển mạnh trong môi trường ẩm và ký sinh trên rễ và mô thân gần gốc

Biện pháp quản lý:

• Điều chỉnh chế độ tưới nước cho phù hợp làm giảm sự tấn công của nấm bệnh.
• Bón phân hữu cơ hoai mục kết hợp nấm đối kháng Trichoderma để cải tạo đất và tăng vi sinh vật có lợi.
• Tưới gốc định kỳ vào đầu, giữa và cuối mùa mưa bằng các loại thuốc có hoạt chất: Metalaxyl, Mancozeb (Ridomil Gold), Fosetyl Aluminium, Propamocarb.

Tuyến trùng

Tác nhân: Chanh dây có 4 loài tuyến trùng tấn công, xâm nhập vào hệ thống mạch dẫn của rễ như dẫn nước và dinh dưỡng. Chúng chích hút dinh dưỡng để sống và làm rễ phình to dẫn đến tắc hệ thống làm cây héo bất thường.

Triệu chứng:

• Cây héo bất thường.
• Lá vàng, quả non rụng giống như triệu chứng thiếu nước.
• Rễ có cục u sần, không có rễ tơ.

Điều kiện phát triển – phát sinh: Tuyến trùng có trong đất khi gặp điều kiện thuận lợi thì tấn công rễ của cây, thường phát triển mạnh gây hại nhất vào mùa mưa.

Biện pháp quản lý:

• Bón phân cân đối, vệ sinh vườn trồng
• Bón nhiều phân hữu cơ, sử dụng các chế phẩm sinh học chứa nấm diệt tuyến trùng
• Sử dụng các loại thuốc đặc trị tuyến trùng rải hoặc tưới gốc theo khuyến cáo. Các hoạt chất phổ biến: Carbosulfan, Ethoprophos, Abamectin, Fluopyram (Velum), Cyclobutrifluram (Vaniva),…

Kết luận

Hy vọng rằng những thông tin tổng hợp trên đây sẽ là cẩm nang hữu ích, giúp bà con nông dân có cái nhìn tổng quan và chủ động hơn trong việc bảo vệ vườn chanh dây của mình. Chúc bà con áp dụng thành công, có những vụ mùa bội thu, đạt năng suất và hiệu quả kinh tế cao.

Liên hệ:

• Hotline tư vấn kỹ thuật:  032 515 9339
• Fanpage cập nhật thông tin: Nông Nghiệp Bền Vững
• Gmail: vietnamlight.vnl@gmail.com